O gminie

Położenie i charakterystyka Rys historyczny Mikołaj z Ryńska

POŁOŻENIE I CHARAKTERYSTYKA

Gmina Ryńsk to ponad 200 km^­­­­2 terenu położonego we wschodniej części województwa kujawsko-pomorskiego, w powiecie wąbrzeskim, na obszarach geograficznie określanych jako Pojezierze Chełmińskie, a historycznie jako Ziemia Chełmińska. Obszar Gminy graniczy z centralnie położonym miastem Wąbrzeźno oraz gminami: Książki, Dębowa Łąka, Kowalewo Pomorskie, Chełmża, Płużnica i Radzyń Chełmiński. Pod względem wielkości zajmowanej powierzchni jest to największa gmina w powiecie wąbrzeskim. Obszar ten zamieszkuje blisko 9 tys. osób w 34 miejscowościach, na terenie 21 sołectw: Cymbark, Czystochleb, Jarantowice, Jaworze, Ludowice, Łabędź, Małe Radowiska, Myśliwiec, Orzechowo, Orzechówko, Pływaczewo, Przydwórz, Ryńsk, Sitno, Stanisławki, Trzcianek, Trzciano, Wałycz, Wałyczyk, Węgorzyn, Zieleń. Siedziba gminy znajduje się w mieście Wąbrzeźno, przy ulicy Mickiewicza 21.

Pomimo, iż Gmina Ryńsk jest jednostką administracyjną o cechach gminy podmiejskiej, stwierdzić należy, że ma charakter wielofunkcyjny. Jej wiodącą funkcją jest działalność rolnicza, co wynika z faktu, iż 74,3% terenu stanowią użytki rolne, na bazie których rozwinęła się również sieć osadnicza. Uwzględniając dużą powierzchnię gminy oraz jej dość niską lesistość, sieć osadniczą należy uznać jako równomiernie rozproszoną z przewagą zabudowy jednorodzinnej, w tym indywidualne gospodarstwa rolne. Funkcję uzupełniającą pełni niewątpliwie turystyka i wypoczynek, na którą składają się Ośrodek Wypoczynkowy w Przydworzu zlokalizowany na wschodnich brzegach jeziora Wieczno Południowe oraz gospodarstwa agroturystyczne rozproszone na terenie gminy. Środkową część gminy stanowią obszary leśne, na których prowadzone jest także ich gospodarcze wykorzystanie. Lasy stanowią 13,6% powierzchni i rozmieszczone są nierównomiernie w trzech większych kompleksach tj. pomiędzy Wałyczem i Jaworzem, w okolicach Wronia oraz Nielubia i Czystochlebia. Warto także zauważyć, że znaczną część gminy obejmują obszary bardzo ważne z punktu widzenia pełnienia funkcji ekologicznych.

Gmina Ryńsk leży co prawda poza siecią dróg krajowych, ale dodać należy, że jest dobrze umiejscowiona w sieci dróg wojewódzkich. Dostępność tę stanowi sprzyjający układ dróg wojewódzkich nr 534, 548, 551 i 554, które zapewniają łączność miejscowości gminy zarówno z miastem Wąbrzeźno, będącym węzłem na tych drogach, jak i z sąsiednimi ośrodkami powiatowymi i najbliższymi dużymi ośrodkami miejskimi takimi jak Grudziądz czy Toruń. W ciągu dróg wojewódzkich w 2006 roku wykonano obwodnicę miasta Wąbrzeźna przebiegającą przez teren gminy. Drogi te wpinają gminę w układ krajowy (drogi nr 15, 16 i 91) oraz autostradę A1. Całość dopełniają drogi o znaczeniu powiatowym oraz gminnym.

System hydrologiczny gminy jest dosyć złożony. Teren w całości leży w zlewni rzeki Wisły, jednak poszczególne jej części odwadniane są do tzw. zlewni cząstkowych. Rzeki płynące  na terenie gminy to: Struga Toruńska, Struga Wąbrzeska i Kanał Siciński. Zlewnie tych rzek mają charakter rolniczy i często prowadzą wody pozaklasowe. Największymi zbiornikami wód powierzchniowych na terenie gminy są jeziora: Wieczno Południowe, północna część jeziora Zamkowego, Sitno, Szańce, Szczurkowskie i Radowiskie. Pod względem turystycznym wykorzystywane jest jezioro Wieczno Południowe.

Gmina Ryńsk ma około 9 tyś. mieszkańców, z czego 50,1% stanowią kobiety, a 49,9% mężczyźni. W latach 2002-2016 liczba mieszkańców wzrosła o 1,7%, co świadczy o dodatnim przyroście naturalnym. Większość ludności skoncentrowana jest w obrębie największych sołectw (Ryńsk, Wałycz, Zieleń, Jarantowice, Czystochleb). Wokół nich skupione są mniejsze wsie o funkcji uzupełniającej w zakresie spełniania potrzeb. Taka struktura osadnicza uznana została jako odpowiednia dla kształtowania rozwoju gminy z założeniem poprawy wyposażenia każdego z poziomów hierarchicznych. Tereny zabudowane stanowią 1,6% ogólnej powierzchni gminy.

Charakterystyczną cechą osadnictwa na terenie gminy jest występowanie wsi i osiedli dworskich. Na terenie gminy występują wsie kilku typów, w których przeważają układy przestrzenne w postaci przydrożnic, rzędówek i wielodrożnic. Wsie przydrożnicowe z zabudową skupioną zakładano w XIII i XIV wieku, rzędówki powstawały w okresie zaboru pruskiego, a wielodrożnicowe w wyniku nieplanowanej rozbudowy wsi w wieku XX. Zespoły dworskie znajdują się w 19 miejscowościach. Do najokazalszych i najlepiej zachowanych należą zespoły w Nielubiu, Ryńsku, Sosnówce, Wałyczu, Węgorzynie i Wroniu. Obiektami o znacznej wartości kulturowej są także cmentarze, kościoły, niektóre szkoły, karczmy, leśniczówki, budynki gorzelni, kuźni, plebani i mleczarni. Najcenniejsze znajdują się w Rejestrze Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków. Ewidencja stanowisk archeologicznych prowadzona do roku 1995 ujawniła 921 znalezisk. Największą ich koncentrację zlokalizowano w rejonie Małych Radowisk, Ludowic, Pływaczewa, Ryńska, Trzcianka i Wałyczyka.

Gmina Ryńsk ma duże walory przyrodnicze z uwagi na występowanie obszaru chronionego krajobrazu oraz obiektów indywidualnej ochrony przyrody. Na obszarze gminy występuje rezerwat przyrody "Wronie", obszar kompleksu torfowiskowo-jeziorno-leśnego Zgniłka-Wieczno-Wronie, 12 pomników przyrody oraz użytki ekologiczne położone na terenach leśnych. Znaczącym elementem środowiska przyrodniczego są zabytkowe parki. Na obszarze gminy znajduje się 21 zabytkowych parków o łącznej powierzchni 28,6 ha.

RYS HISTORYCZNY

   Pierwsze ślady bytności człowieka w tym rejonie pochodzą sprzed 10 tysięcy lat. Ich pozostałości w postaci narzędzi krzemiennych odkryto m.in. w okolicy Trzciana. W przeszłości niektóre miejscowości dzisiejszej gminy należały do różnych jednostek administracyjnych i różnych władztw terytorialnych. W połowie X wieku władcy państwa Polan zakończyli proces jednoczenia Ziem Wielkopolski, Kujaw i Mazowsza oraz Ziemi Chełmińskiej. W wyniku podziału Polski testamentem Bolesława Krzywoustego, Ziemia Chełmińska weszła w skład dzielnicy mazowieckiej. W celu obrony ziem przed najazdem pruskim w 1226 roku Konrad Mazowiecki sprowadził na ten teren Krzyżaków i nadał zakonowi Ziemię Chełmińską.

Początki historii istnienia poszczególnych miejscowości Gminy Ryńsk nierozerwalnie związane są z historią całego historycznego regionu, jakim jest Ziemia Chełmińska. Do czasu sprowadzenia przez Konrada Mazowieckiego Zakonu Krzyżackiego teren ten wchodził w skład państwa Polskiego formowanego przez pierwszych Piastów. To właśnie w tych czasach następowało zasiedlenie tutejszych ziem i powstawało wiele dzisiejszych miejscowości (Cymbark – 1222, Czystochleb – 1409, Jarantowice – 1251, Jaworze – 1340, Katarzynki – 1265, Małe Radowiska – 1414, Myśliwiec – 1251, Nielub – 1411, Orzechowo – 1289, Orzechówko – 1409, Pływaczewo – 1414, Przydwórz – 1391, Ryńsk – 1341, Sitno – 1411, Trzciano – 1278, Trzcianek – 1405, Wałycz – 1312, Węgorzyn – 1278, Wronie – 1404, Zieleń – 1338) z reguły nadane biskupom chełmińskim lub krzyżackim komturom. Po 1466 roku obszar ponownie wrócił do Królestwa Polskiego już jako Prusy Królewskie. Utworzone województwo chełmińskie objęło wówczas krzyżackie okręgi administracyjne oraz posiadłości biskupa chełmińskiego. W 1640 roku utworzono miejscowość Stanisławki.

   Kolejna faza rozwoju miejscowości przypadła na II połowę XVI wieku i początek wieku XVII. Wokół miasta Wąbrzeźna rozciągały się wówczas dobra biskupa chełmińskiego, stanowiące tzw. klucz wąbrzeski. Kolejne wojny i klęski żywiołowe charakteryzujące XVI i XVII wiek były dla Ziemi Wąbrzeskiej okresem regresu. Znaczne zniszczenia i spustoszenia wsi, w tym ogromne straty ludności i dobytku wywołały najazdy szwedzkie nazywane w historii polski potopem szwedzkim. Od 1773 roku Ziemia Chełmińska znalazła się pod zaborem pruskim, a władze dokonały wówczas konfiskaty dóbr kościelnych i szlacheckich. Ponadto sprowadzono licznych osadników z Niemiec, co spowodowało utworzenie kolejnych miejscowości na terenie gminy (Frydrychowo – 1792, Ludowice – 1766, Łabędź – 1751, Michałki – XVIII w., Makswałd – XVIII w., Młynik – 1757, Plebanka – 1759, Sicinek – 1719, Sosnówka – XVIII w., Wałyczyk XVIII w.).

   W latach 1807–1815 Ziemię Chełmińską włączono do Księstwa Warszawskiego, po czym tereny te ponownie wróciły one do Prus. Około 1830 roku nastąpiło uwłaszczenie chłopów. Majątki szlacheckie przeobraziły się w przedsiębiorstwa rolne oparte na pracy najemnej, chłopstwo, zaś zyskało szansę na tworzenie silnych ekonomicznie gospodarstw. W 1887 roku utworzono powiat wąbrzeski, który po pierwszej wojnie światowej wszedł w skład nowo utworzonego województwa pomorskiego. W tym czasie powstały kolejne miejscowości: Jarantowiczki, Prochy oraz Zaradowiska. W XIX wieku rozpoczęła się budowa nowoczesnej sieci szkolnej. W co drugiej miejscowości funkcjonowała szkoła, jednak rząd pruski forsował tam „walką o kulturę", której elementem było konsekwentna eliminacja języka polskiego z życia publicznego. Sieć pruskich szkół przetrwała aż do lat siedemdziesiątych XX wieku.

W latach 1939-1945 województwo włączono do Rzeszy Niemieckiej. Polityka władz hitlerowskich zmierzała do szybkiej germanizacji Pomorza. Służyło jej szereg obostrzonych przepisów i dyskryminujących zarządzeń, które miały przyspieszać proces likwidacji Polaków. W następstwie powyższego nasiliły się aresztowania i drastyczne egzekucje Polaków, które pochłonęły znaczną liczbę ludności. Na terenie gminy w miejscowości Nielub dniu 17 października 1939 roku dokonano mordu na ośmiu Polakach, członków Polskiego Związku Zachodniego. W dniu 12 maja 1963 roku odsłonięto pomnik ofiar tej zbrodni.

Po II wojnie światowej ponownie utworzono województwo pomorskie z powiatem wąbrzeskim. W 1975 roku zlikwidowano powiaty, by ponownie w 1999 roku je przywrócić. Z pewnością jednym z ważniejszych momentów w historii Gminy była data 20 grudnia 1985 roku, kiedy to na sesji Wojewódzkiej Rady Narodowej w Toruniu podjęto uchwałę o połączeniu miasta i gminy wiejskiej Wąbrzeźno w jedną jednostkę samorządową. Taki stan rzeczy utrzymał się do wyborów, które odbyły się 27 maja 1990 roku. Wówczas Gmina Wąbrzeźno stała się na powrót samodzielną jednostką terytorialną z siedzibą w mieście Wąbrzeźno. Następnym ważnym momentem w dziejach gminy było wprowadzenie reformy administracyjnej w 1999 roku, po której kształt gminy został niezmienny aż do dnia dzisiejszego. W wyniku działań władz gminy przy poparciu mieszkańców od 1 stycznia 2017 roku gmina zmieniła nazwę na Gmina Ryńsk, której siedziba pozostała w mieście Wąbrzeźno.

MIKOŁAJ Z RYŃSKA

   Gmina Ryńsk jest częścią historycznej Ziemi Chełmińskiej, której bogate dzieje zapisały się w tradycji narodowej patriotyczną działalnością Towarzystwa Jaszczurczego i Mikołaja z Ryńska. Mikołaj był jedną z najbardziej znanych postaci pośród rycerstwa chełmińskiego doby Grunwaldu. Do niego należał między innymi gród nad Jeziorem Ryńskim, którego powstanie datowane jest na początek XIV wieku oraz wieś Ryńsk. Pod koniec XIV wieku wraz z bratem Janem był współwłaścicielem Ryńska. W tamtych czasach Ziemia Chełmińska należała do Zakonu Krzyżackiego. W 1397 roku Mikołaj oraz Hanus wraz z Fryderykiem i Mikołajem z Kitnowa założyli opozycyjne względem Zakonu bractwo rycerskie zwane Towarzystwem Jaszczurczym. Za jego symbol przyjęto jaszczurkę. Celem bractwa była obrona przed bezprawiem Zakonu Krzyżackiego. Sekretnie Towarzystwo dążyło do przyłączenia ziemi chełmińskiej do Polski. W 1398 roku wielki mistrz Konrad von Jungingen zezwolił na posiadanie przez bractwo własnej wikarii przy kościele farnym w Radzyniu Chełmińskim. W roku 1402 Mikołaj z Ryńska uczestniczył w wyprawie krzyżackiej na Żmudź, w 1404 roku na Gotlandię, a w 1409 roku na ziemię dobrzyńską. W państwie krzyżackim pełnił rolę chorążego rycerstwa ziemi chełmińskiej. Podczas konfliktu polsko-krzyżackiego, którego kulminacyjnym punktem była bitwa pod Grunwaldem, Mikołaj występował po stronie Zakonu. W trakcie bitwy pod Grunwaldem (1410 rok) przeszedł wraz z rycerstwem na stronę polską. Przyczyniło się to do przyspieszenia klęski wojsk Zakonu. To wydarzenie zostało uznane przez Zakon, jako zdrada stanu. W 1411 roku został podpisany przez Polskę i państwo krzyżackie w Toruniu traktat pokojowy. Traktat zapewniał wszystkim podejrzanym o niewierność wobec Zakonu amnestię. Wielki mistrz Henryk von Plauen znalazł jednak sposób, aby ukarać Mikołaja z Ryńska. W maju 1411 roku Mikołaj został uwięziony podstępnie przez wójta lipienieckiego Henryka Holta i następnie przekazany do Grudziądza. Po czterech dniach, bez żadnego procesu, został stracony przez ścięcie głowy. W 1414 roku został obalony wielki mistrz Henryk von Plauen, pozostali członkowie Towarzystwa Jaszczurczego mogli bezpiecznie powrócić na Ziemię Chełmińską.