piątek, 26 październik 2018 00:00

Zabytki

Napisane przez 
Oceń ten artykuł
(1 głos)

Zabytki

Status zabytków nieruchomych na terenie Gminy Ryńsk stanowią obiekty wpisane do rejestru konserwatorskiego. Należą do nich:

1. Drewniany kościółek w Jarantowicach

Dawny kościół ewangelicki (obecnie katolicki) w Jarantowicach pochodzi z 1785 roku i do roku 1945 pełnił rolę zboru ewangelicko-augsburskiego. Po drugiej wojnie światowej obiekt wykorzystywano do magazynowania płodów rolnych, a później jako salę gimnastyczną dla miejscowej szkoły podstawowej. 6 marca 1956 roku świątynię wpisano do rejestru zabytków. W 1989 roku kościół przekazany został parafii wąbrzeskiej p.w. Szymona i Judy Tadeusza, jako kościół filialny p.w. Ojca Maksymiliana Kolbe i funkcjonuje tak po dziś dzień. W roku 2006 kościółek w Jarantowicach został gruntownie odrestaurowany i dalej zachwyca swoją osobliwością. W roku 2007 przedsięwzięcie zostało uhonorowane pierwszą nagrodą w ogólnopolskim konkursie „Modernizacja roku 2006”. Jest to jeden z nielicznych drewnianych kościółków w Polsce krytych strzechą.

Drewniany kościółek w Jarantowicach

 

2. Kościół parafialny w Zieleniu

Kościół gotycki p.w. Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Zieleniu wzniesiony został z cegły i kamienia polnego w pierwszej połowie XIV wieku. Wnętrze kościoła zdobi polichromia gotycka z drugiej połowy XIV wieku. Na poddaszu, na ścianach szczytowych nawy zachowana jest dwubarwna wić roślinna z ok. 1380 roku, natomiast na szczycie wschodnim znajdują się figury: św. Magdaleny, św. Krzysztofa z tergo samego okresu oraz ukrzyżowanie z ok. 1420 roku. Barokowy ołtarz główny kościoła, odnowiony w 1877 roku pochodzi z połowy XVII wieku. W centralnej części ołtarza widnieje obraz św. Piotra i Pawła z 1877 roku. W ołtarzach bocznych znajdują się XVIII-wieczne obrazy ludowe malowane na desce: św. Barbary i Świętej Rodziny. Kościół zdobią również XVIII-wieczne rzeźby św. Michała Archanioła, św. Antoniego, św. Franciszka i Chrystusa Zmartwychwstałego. Osobliwością kościoła jest granitowa kropielnica z przełomu XIII i XIV wieku. Chrzcielnica i ambona pochodzą z XVIII wieku. Cenną sztukę złotniczą reprezentuje kielich mszalny z 1736 roku ufundowany przez Andrzeja Pelkowskiego z Pływaczewa. Na uwagę zasługują także inne cenne elementy wyposażenia kościoła: cynowy krzyż ołtarzowy z XVIII wieku, XVIII-wieczne lichtarze cynowe, monstrancja, pacyfikał, wieczna lampka oraz świeczniki i pająki z XIX wieku. Do dziś zachował się także dzwon kościelny odlany w 1766 roku przez Mikołaja Petersilge z Torunia. Obiekt wpisany do rejestru zabytków 20 maja 1930 roku wraz z urządzeniem wnętrza.

Kościół Parafialny w Zieleniu

 

3. Kościół parafialny w Orzechowie

Parafię w Orzechowie utworzono w 1274 roku. Kościół p.w. św. Marii Magdaleny został wzniesiony w XIV wieku w stylu gotyckim. W czasie wojen szwedzkich został częściowo zniszczony, a następnie odbudowany przez Radę Miejską Torunia w 1685 roku. W XVII wieku posiadał drewnianą wieżę. Jednonawowy gotycki korpus świątyni murowany jest z kamienia polnego i cegły. Na terenie przykościelnym stoi drewniana XIX wieczna dzwonnica z dzwonem odlanym w 1781 roku Wystrój wnętrza pochodzi głównie z XVI, XVII i XVIII wieku. Jest tu barokowy ołtarz boczny św. Rocha z XVI wieczną rzeźbą Matki Boskiej z Dzieciątkiem Jezus, ambona, obraz przedstawiający Ukrzyżowanie z XVII wieku oraz rzeźba św. Marii Magdaleny z XVI wieku i średniowieczna granitowa kropielnica. Organy kościelne o zewnętrznej neogotyckiej oprawie zbudowane zostały w 1898 roku. Cennymi zabytkami sztuki złotniczej są również kielichy mszalne z 1647 i 1687 roku, renesansowa monstrancja z 1630 roku i krzyż ołtarzowy z 1877 roku. Do rejestru zabytków obiekt wpisano w dniu 13 lipca 1936 roku.

Kościół parafialny w Orzechowie

 

4. Kościół parafialny w Ryńsku

Gotycko-renesansowy kościół parafialny w Ryńsku p.w. Świętego Wawrzyńca, murowany z kamienia polnego, wzniesiony został w pierwszej połowie XIV wieku. Korpus kościoła założony na planie kwadratu przebudowany został w 1608 roku ze środków fundacji Fabiana Plemięckiego. Dobudowana wówczas ozdobna wieża nadała świątyni charakter gotycko-renesansowy. W 1648 roku kosztem Jana Działyńskiego, ówczesnego wojewody chełmińskiego, kościół ponownie odnowiono. W świątyni przeważa XVIII wieczny wystrój wnętrza. Są to: renesansowa ambona, ławy z wczesnorenesansową dekoracją snycerską, barokowy prawy ołtarz boczny wykonany z czarnego marmuru w 1645 roku, wczesnobarokowy ołtarz główny z połowy XVII wieku z późniejszymi XVIII-wiecznymi rzeźbami św. Stanisława i św. Wojciecha oraz obrazem – „Męczeństwo św. Wawrzyńca” z przełomu XVI i XVII wieku. Na uwagę zasługuje także kamienna barokowa chrzcielnica z połowy XVII wieku, barokowa rzeźba Chrystusa Zmartwychwstałego oraz granitowa średniowieczna kropielnica i XIX-wieczne organy. Ze sztuki złotniczej najcenniejszymi są: renesansowa monstrancja wieżyczkowa i kielich z XVII wieku oraz relikwiarz z 1749 roku i gotycki XV wieczny dzwon. Do rejestru zabytków obiekt wpisano w dniu 13 lipca 1936 roku.

Kościół parafialny w Ryńsku

 

5. Kościół p.w. Najświętszego Serca Pana Jezusa

Kościół ewangelicki (obecnie katolicki) w Ryńsku p.w. Najświętszego Serca Pana Jezusa wzniesiony został na początku XX wieku dla masowo osiedlających się na tych terenach osadników niemieckich. Ma formy neogotyckie, z fasady wyrasta wieża zwieńczona stromym dachem i wysoką sygnaturką. Przęsła naw bocznych przykryte są poprzecznymi dachami, zaś neogotycki korpus wymurowany został z cegły na kamiennym cokole. Dwuspadowy dach nad korpusem wraz z prezbiterium kryty jest dachówką. Kościół posiada XIX wieczne wyposażenie wnętrza oraz XIX wieczne organy w neogotyckiej oprawie zewnętrznej. Kościół został wpisany do rejestru zabytków w dniu 24 maja 2013 roku.

Kościół p.w. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Ryńsku

 

6. Młyn w Ryńsku (pierwotnie Gorzelnia):

Budynek pierwotnie pełniący funkcję gorzelni położony w zachodniej części wsi, zbudowany został w 1876 roku, prawdopodobnie przez hrabiego Józefa Mielżyńskiego. Czasów gorzelni nikt już nie pamięta. Ostatnim właścicielem młyna była założona w 1993 roku spółka, a sam młyn działał do 2004 roku. Hala gorzelni pobudowana została na planie prostokąta połączona prostokątnym łącznikiem z zachodnim ośmiobocznym skrzydłem. Po południowo-zachodniej stronie budynku znajduje się komin. Budynek murowany z cegły, nietynkowany. Wnętrze z podziałami związanymi z adaptacją gorzelni na młyn. W tylnym trakcie zachowana pierwotna wysokość hali z kolumnami żeliwnymi. W ośmiobocznym skrzydle pełniącym funkcję magazynu spirytusu obecnie znajdują się mieszkania. Z dawnego wyposażenia zachował się gniotownik sprzed 1938 roku firmy Gebruder Buhler Ozwil Schwetz. Do rejestru zabytków został wpisany w dniu 9 listopada 2007 roku.

Młyn w Ryńsku

 

7. Skansen w Stanisławkach

Skansen powstał w drewnianej chacie zwanej „Pod okienicami”, która pochodzi z połowy XIX wieku, dzięki staraniom właścicielki Ireny Szymion. Chata położona jest w obrębie zwartej zabudowy wsi w okolicach budynku byłej szkoły i dawnego cmentarza ewangelickiego. W punkt muzealny została przekształcona w 1994 roku. Jest to budynek drewniany z dwusapadowym dachem pokrytym trzciną zbudowany w stylu olenderskim. Układ pomieszczeń pozostał w formie niezmienionej, a w większej części zachowała się oryginalna stolarka okienna. Obiekt wpisano do rejestru zabytków 17 lipca 1995 roku.

Skansen Stanisławki

 

8. Pałac w Wałyczu

Zespół pałacowo-parkowy w Wałyczu złożony jest z dworu murowanego pochodzącego z II połowy XIX wieku, rozbudowanego na początku XX wieku i odnowionego w latach 80-tych XX wieku. Rezydencję tworzy pięć symetrycznych segmentów. Centralną, piętrową część wieńczą parawany z balustradą. Od 1921 roku właścicielem posiadłości w Wałyczu był hrabia Aleksander Dąmbski. Pałac otoczony jest parkiem krajobrazowym z połowy XIX wieku, z okazałym ponad 100 letnim drzewostanem i niewielkim stawem. W południowo-wschodniej części pałacu znajdują się zabudowania gospodarcze: budynek gospodarczy, gorzelnia, kuźnia i obora. Na północ od zespołu usytuowane są dwa czworaki z XIX wieku. W 1987 roku pałac poddano gruntownym pracom modernizacyjnym. Obiekt wpisany został do rejestru zabytków w dniu 18 stycznia 1985 roku i stanowi własność prywatną.

Pałac w Wałyczu

 

9. Dworek myśliwski we Wroniu

Dworek myśliwski we Wroniu wybudowany na przełomie XIX i XX wieku otoczony jest terenem parkowym z zabytkowym różnogatunkowym drzewostanem. Niewielki piętrowy budynek z narożnym tarasem podwieszonym na kolumnach przypomina letniskową willę. Na parterze znajduje się sala z malowanym kasetonowym stropem. Pierwotne przeznaczenie pałacu przypominają płaskorzeźby w holu ze scenami łowieckimi oraz centralny plafon z głową dzika i bogato zdobione drewniane schody. Dwór ukryty jest w parku i otoczony zarastającymi stawami. Opodal pałacu znajduje się dziedziniec z XIX wiecznymi zabudowaniami gospodarczymi - oborą i spichlerzem, które wpisane są do rejestrów osobnym wpisem z dnia 16 czerwca 1987 roku. W okresie międzywojennym właścicielem majątku we Wroniu był hrabia Alvensleben. Po drugiej wojnie światowej w pałacyku funkcjonowała szkoła rolnicza. Obecnie pałac znajduje się w posiadaniu prywatnym, a do rejestru zabytków został wpisany w dniu 27 września 1980 roku.

Dworek myśliwski we Wroniu

 

10. Spichlerz we Wroniu (pierwotnie Kościół)

Zabytkowy kościółek gotycki we Wroniu (obecnie spichlerz), zbudowany został z kamienia polnego i cegły w I połowie XIV wieku. Kościół odnowiono na początku XVII w. Zniszczony i opuszczony po wojnach szwedzkich został później zamieniony na spichlerz. Korpus kościoła posiada prostokątny kształt. Od zachodniej strony istnieją ślady dawnej wieży kościelnej, od północnej zaś – zakrystii. Otwory okienne i wejściowe zostały przemurowane. Współcześnie dobudowano do zabytku betonowe schodki, jednak obecnie jest on zamknięty i prawdopodobnie zupełnie nieużytkowany. Obiekt wpisano do rejestru zabytków 16 czerwca 1987 roku.

Spichlerz we Wroniu

 

11. Kurhany w Małych Radowiskach

Dwa kurhany pochodzą najprawdopodobniej z epoki kultury łużyckiej. Według pierwotnych ustaleń w tym miejscu znajdować się miały relikty wczesnośredniowiecznego grodziska. Późniejsze prace archeologiczne prowadzone w 1974 roku, zweryfikowały błędne określenie funkcji obiektów. W rzeczywistości w Małych Radowiskach znajdują się kurhany, czyli pozostałości obiektów grobowych. Obiekt wpisany do rejestru zabytków 15 września 1965 roku, a wpisem uzupełniającym odnośnie przeznaczenia obiektu z dnia 10 września 2003 roku.

Kurhany w Malych Radowiskach

 

12. Dwa grodziska w Ryńsku

Relikty dwóch grodzisk: wczesnośredniowiecznego, datowanego na drugą połowę XI wieku oraz młodszego, wykorzystywanego na przełomie XIV i XV wieku. Z okresu wczesnośredniowiecznego zachował się od strony zachodniej półowalny fragment dawnego grodziska, o powierzchni trzykrotnie mniejszej niż w stanie pierwotnym. Grodzisko położone jest na północnym wyniesieniu nad jeziorem Szańce. Obiekt wpisany jest do rejestru zabytków 27 września 1965 roku.

Grodziska w Ryńsku

 

 

Charakterystycznym elementem dziedzictwa historycznego Gminy Ryńsk są zespoły dworskie. Część pałaców i dworów wymaga odbudowy bądź renowacji. Do lepiej zachowanych należą obiekty w miejscowościach: Małe Radowiska, Nielub, Ryńsk, Wałycz i Wronie. Towarzyszą im parki z różnogatunkowym drzewostanem.

13. Zespół dworsko-parkowy w Ryńsku

Zespół dworsko-parkowy w Ryńsku należał w XVII wieku do rodziny Działyńskich. Dwór rozbudowano na przełomie XVIII i XIX wieku. Główny budynek pałacowy murowany z cegły i otynkowany posiada neorenesansową facjatę. Po drugiej wojnie światowej pałac został przebudowany i zatracił swój dotychczasowy styl. Aktualnie w pałacu mieści się szkoła podstawowa. Obok pałacu istnieją dwie klasycystyczne parterowe oficyny wybudowane około 1800 roku. Wokół rozciąga się park krajobrazowy z historycznym cisem i tablicą pamiątkową poświęconą Mikołajowi z Ryńska, założycielowi Towarzystwa Jaszczurczego.

Zespół dworsko-parkowy w Ryńsku

 

14. Zespół dworsko–parkowy w Małych Radowiskach

Zespół dworsko–parkowy złożony jest z pałacu murowanego wzniesionego około 1875 roku. Pałac otacza niewielki park typu krajobrazowego oraz dziedziniec z zabudowaniami gospodarczymi: spichlerzem murowanym z XIX wieku, chlewnią ze stajnią murowaną z XIX wieku i późniejszą murowaną oborą z czasów drugiej wojny światowej. Przy drodze w kierunku Wałyczyka usytuowane są trzy dwojaki murowane z 1912 roku.

Zespół dworsko-parkowy w Małych Radowiskach

 

15. Zespół dworsko – parkowy w Nielubiu

Zespół dworsko – parkowy w Nielubiu złożony jest z dworu murowanego, z przełomu XIX i XX wieku, parku z różnogatunkowym drzewostanem i stawu. W zachodniej części dziedzińca dworskiego mieszczą się zabudowania gospodarcze z II połowy XIX wieku: gorzelnia murowana, kuźnia, obora, owczarnia i stolarnia. Od strony północnej, wzdłuż szosy, teren majątku otacza ceglany mur z tego samego okresu co zabudowania. Po przeciwnej stronie zespołu dworskiego usytuowane są pozostałości zabudowań folwarcznych – trzy czworaki i jeden dwojak. Od roku 1920 właścicielką zespołu dworskiego w Nielubiu była Eliza Mattcher. Posiadłość była dobrze zarządzana. W 1923 roku w majątku o powierzchni 1050 ha pracowało 75 pracowników stałych i 40 najemnych.

Zespół dworsko-parkowy w Nielubiu

 

16. Dwór murowany w Węgorzynie

Dworek w Węgorzynie pochodzi z II poł. XIX wieku i otoczony jest parkiem z różnogatunkowym drzewostanem oraz stawem i rowami. W zachodniej części parku mieści się poewangelicki cmentarz z XIX wieku. Z dawnych zabudowań folwarcznych zachowały się: owczarnia murowana z końca XIX wieku, przebudowana na budynek mieszkalny oraz dwa murowane dwojaki z XIX wieku. Obecnie część pomieszczeń pałacowych zajmuje świetlica wiejska.

Dwor murowany w Węgorzynie

 

 

Głównym ośrodkiem życia społeczno-gospodarczego wsi były niegdyś zespoły dworskie. Wspólnym potrzebom mieszkańców służyły jednak nie tylko zabudowania dworskie, ale także inne otaczające je obiekty: gorzelnie, kuźnie, młyny i wiatraki. Współcześnie są one coraz częściej przeznaczane na skanseny.

17. Gorzelnia w Nielubiu

Obiekt wchodzący w skład zespołu dworsko-pałacowego, pobudowany w drugiej połowie XIX wieku, pierwotnie pełnił funkcje młyna. W Gminie Ryńsk, najdłużej zachował swoje funkcjonowanie jako gorzelnia, działając do 2017 roku. Obecnie w prywatnych rękach obiekt figuruje jako nieczynny.

Gorzelnia w Nielubiu

 

18. Gorzelnia w Wałyczu

Obiekt wchodzący w skład zespołu dworsko pałacowego, pobudowany w XIX wieku. Obiekt na przełomie XX i XXI wieku zakończył funkcjonowanie. Obecnie stanowi własność Skarbu Państwa.

 

Na terenie gminy Wąbrzeźno znajduje się szereg cmentarzy ewangelickich nieczynnych po 1945 roku. Znajdują się one w miejscowościach: Czystochleb, Jarantowice, Jaworze, Ludowice, Łabędź, Małe Radowiska, Michałki, Myśliwiec, Orzechowo, Orzechówko, Pływaczewo, Ryńsk, Stanisławki, Wałycz, Węgorzyn, Zaradowiska i Zieleń. Większość nekropoli znajduje się w stanie zaawansowanej degradacji. Najstarsze dwie: XVIII-wieczne nekropolie ewangelickie istnieją się w Jarantowicach, na jednej z nich zidentyfikowano ponad dziewięćdziesiąt nagrobków, w wielu przypadkach z czytelnymi inskrypcjami. Osobliwością wśród byłych ewangelickich cmentarzy jest nekropolia rodowa w Nielubiu, należąca do właścicieli miejscowego majątku, rodziny von Vogel. Cmentarz liczy jedynie cztery krypty, najstarsza pochodzi z 1875 roku i kryje szczątki Karla von Vogel.

Dziedzictwo historyczne jest jednym z głównych walorów ukazujących bogactwo oraz piękno gminy Ryńsk. Duchowe i materialne elementy tego dziedzictwa kształtowały się przez całe stulecia, a czas i burzliwe dzieje spowodowały, że wiele tych wartości zniknęło. Te zaś, które pozostały należy dostrzec i ocalić. Świadomość historyczna i różnorodności lokalnego dziedzictwa są dziś podstawą umacniania poczucia tożsamości mieszkańców, a także powodem do zadowolenia i dumy z miejsca, w którym mieszkamy i żyjemy.

 

Opracowanie tekstu: dr. Zenon Wilczyński, Łukasz Gapiński
Zdjęcia: Marek Motylski, Marcin Zdziebłowski

 

Czytany 170 razy Ostatnio zmieniany piątek, 26 październik 2018 11:30

Adres Gminy

Urząd Gminy Ryńsk
87-200 Wąbrzeźno
ul. Mickiewicza 21
tel.: (56) 687-75-00
fax.: (56) 450-27-02
skrzynka ePUAP: 8uj4g63pcd

Wyślij wiadomość do Urzędu Gminy

 

Galeria Gmina Ryńsk

Template Settings

Theme Colors

Cyan Red Green Oranges Teal

Layout

Wide Boxed Framed Rounded
Patterns for Layour: Boxed, Framed, Rounded
Top